Ο πίθηκος Ξούθ, ή, Τα ήθη του αιώνος - Πιτσιπιός, Ιάκωβος Γ., 1803-1869 (Η πεζογραφική μας παράδοση. Α΄, 1995)
Ακολουθώντας τη λογοτεχνική παράδοση της μεταμόρφωσης (που, ξεκινώντας από τον Όμηρο, συνεχίζεται ως την εποχή μας με τον Κάφκα, τον Μπουλγκάκωφ, τον Αστούριας), και πατώντας στους "ηθογράφους" του 18ου και 19ου αιώνα, το μυθιστόρημα του Πιτσιπίου (το πρώτο νεοελληνικό πεζογράφημα του φανταστικού) πραγματεύεται το θέμα της ανθρώπινης αυθεντικότητας, η απομάκρυνση από την οποία οδηγεί στην κατάσταση του ζώου. Μέσα από τη μεταμόρφωση του Πρώσου περιηγητή Μπαρτόλντυ σε πίθηκο και την επαναφορά του στην ανθρώπινη μορφή ο συγγραφέας διακωμωδεί την ελληνική ξενομανία των πρώτων οθωνικών χρόνων και, ταυτόχρονα, την ευρωπαϊκή ταξιδιογραφική μόδα της εποχής. Η εισβολή του υπερφυσικού στοιχείου στην καθημερινή πραγματικότητα, καθώς τίθεται στην υπηρεσία ρεαλιστικών επιδιώξεων, μας επιτρέπει να εντάξουμε τον "Πίθηκο Ξουθ" σ' αυτό που σήμερα ονομάζεται φανταστικός ρεαλισμός. "Ο νέος ούτος δεσπότης μου, αλαζών και εγωιστής ως 'Αγγλος, φιλάρεσκος ως γυνή, άφρων [...] και συνοδεύων πάσαν λέξιν [...] ως νευρόσπαστον, ήθελεν είσθαι ανυπόφορος και εις αληθή πίθηκον· αλλά προ πάντων είχε την μανίαν ν' απομιμήται γελοίως τους 'Αγγλους και [...] να γνωμοδοτή ανοήτως ότι διά μόνης της αγγλικής επιρροής ηδύνατο να ευδαιμονήση η Ελλάς, μεταβαινούσης της εθνικής κυβερνήσεως εις τας χείρας τινών ραδιούργων, τους οποίους ωνόμαζεν ικανούς και τίμιους". "Ο πίθηκος Ξουθ" ή "Τα ήθη του αιώνος" (1848), το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα του φανταστικού, στηλιτεύει και σαρκάζει τα ήθη της εποχής του: τη δουλική ξενομανία, την επιτήδευση, την επιφανειακή παιδεία, την έλλειψη γνησιότητας και χρηστότητας στη συμπεριφορά των Ελλήνων. Ο Πρώσος περιηγητής "Βαρθόλδυς", "ο πικρός των Ελλήνων κατήγορος, συγγραφεύς τού συγγράμματος Αποσπάσματα προς ακριβεστέραν γνώσιν της σημερινής Ελλάδος", καταδικάζεται από τη θεία δίκη, λόγω των ανακριβειών του βιβλίου του, να ζήσει στον Αμαζόνιο όπου μεταμορφώνεται σε ουρακοτάγκο. Ύστερα από πολλές περιπέτειες, η μοίρα θα τον οδηγήσει πίσω στην Αθήνα του 1844, πίθηκο-υπηρέτη του Καλλίστρατου Ευγενίδη, του γιου του Γιάννη του αγωγιάτη, Κώλια, που εκπαιδεύτηκε στην "πεφωτισμένη Ευρώπη", άλλαξε το όνομα του και κυκλοφορούσε πλέον στα σαλόνια ως ο πλουσιότερος, ο πολυμαθέστερος και ο ευγενέστερος νέος των Αθηνών...